กลุ่มงานวิจัยพันธุศาสตร์ป่าไม้และพันธุ์พืชป่าหายาก นำเสนอเรื่องราวที่หลายคนให้ความสนใจเกี่ยวกับต้นช้าม่วงกับต้นกระบาก โดยระบุว่า ช้าม่วง (Anisoptera scaphula (Roxb.) Kurz)

เป็นพืชหายาก มีคนรู้จักน้อยมาก และเข้าใจว่าเป็นพืชชนิดอื่นๆ เมื่อเห็นผลก็มักจะเข้าใจว่าเป็นผลของต้นกระบาก หรือกระบากขาว (Anisoptera costatus Korth.)

ทั้ง 2 ชนิด สามารถพบขึ้นได้ในพื้นที่เดียวกัน แต่มีข้อสังเกตอย่างง่ายๆ สำหรับพืชทั้ง 2 ชนิด คือ กระบาก ที่กิ่งอ่อนและท้องใบจะมีขนสั้นนุ่มหนาแน่น ปลายของเส้นแขนงใบโค้งจรดกันชัดเจน และผลของกระบากที่ปลายของเมล็ดมีก้านเกสรเพศเมียติดค้างเป็นรูปคล้ายระฆังคว่ำ ส่วนช้าม่วงมีลักษณะแตกต่างออกไป ตามลักษณะที่จะกล่าวถึง ดังนี้

ช้าม่วง เป็นชื่อท้องถิ่นในภาษาถิ่นใต้ ที่ถูกยกขึ้นมาให้เป็นชื่อราชการ มีความหมายว่า “คล้ายมะม่วง” เนื่องจากลำต้นต้นและใบของต้นช้าม่วง มีลักษณ์คล้ายมะม่วงมาก

ชื่อท้องถิ่นอื่นๆ : กระบาก (ตาก), ช้าม่วง, ชาม่วง (ภาคใต้), กระบาก (กาญจนบุรี), จำปา, ตาบ (นครศรีธรรมราช), บากขาว (พังงา), จำปาใบเล็ก (ระนอง), ปีก (ยะลา).

ลักษณะพฤกษศาสตร์ เป็นไม้ต้นขนาดใหญ่ สูงได้ถึง 40 เมตร เปลือกสีน้ำตาลเทา แตกเป็นสะเก็ดบาง เปลือกในเห็นเป็นชั้นสีส้มสลับขาว กิ่งอ่อนเกลี้ยง และมีสะเก็ดสีสนิมเล็กน้อยที่ปลายยอด

ใบรูปรี รูปขอบขนาน หรือรูปใบหอก ขนาด 3-8 x 8-20 ซม. เส้นแขนงใบ 15-22 คู่ ปลายเส้นไม่โค้งจรดกันหรือโค้งจรดกันไม่ชัดเจน หลังใบมันเงา ท้องใบเกลี้ยงและมีเส้นกลางใบนูนเด่น

ผลเป็นทรงกลม เส้นผ่าศูนย์กลางประมาณ 1 ซม. มีปีกรูปแถบยาว 2 ปีก ยาว 10-15 ซม. มีเส้นปีก 3 เส้น ที่ปลายของเมล็ดจะมีก้านเกสรเพศเมียติดค้างเป็นแท่งเรียว

ช้าม่วงเป็นพืชหายาก มีการกระจายกว้างแต่พบไม่บ่อยนัก ถิ่นอาศัยจะขึ้นอยู่ตามป่าดิบชื้น-ป่าดิบแล้ง ใกล้ริมห้วยจนถึงสันเขา หรือยอดเขา ที่ระดับความสูงไม่เกิน 800 ม. ในประเทศไทยพบช้าม่วง ตั้งแต่จังหวัดตาก (ต้นกระบากใหญ่ อุทยานแห่งชาติตากสิน) ลงมาตามแนวตะวันตก ถึงภาคใต้ของประเทศไทย ต่างประเทศพบตั้งแต่บังคลาเทศ พม่าต่อนล่าง จนถึงคาบสมุทรมาเลเซียตอนบน และเมื่อประมาณเดือนพฤศจิกายน 2558 มีการพบพื้นที่การกระจายพันธุ์ใหม่ (new locality record) เพิ่มเติมที่อุทยานแห่งชาติแม่วะ อำเภอเถิน จังหวัดลำปาง ถือว่าเป็นเขตการกระจายพันธุ์ที่อยู่เหนือที่สุดของช้าม่วงในประเทศไทย

นอกจากนี้กลุ่มงานวิจัยพันธุศาสตร์ป่าไม้และพันธุ์พืชป่าหายากยังให้ข้อมูลเพิ่มเติมว่า ต้นกระบากใหญ่ที่ อุทยานแห่งชาติตากสิน แท้จริงแล้วคือต้นช้าม่วง นั่นเอง

ที่มา : กลุ่มงานวิจัยพันธุศาสตร์ป่าไม้และพันธุ์พืชป่าหายาก

ข้อมูล :จุลสารราย 4 เดือน สำนักวิจัยการอนุรักษ์ป่าไม้และพันธุ์พืช กรมอุทยานแห่งชาติ สัตว์ป่าและพันธุ์พืช ปีที่ 8 ฉบับที่ 3 ประจำเดือนกันยายน - ธันวาคม 2559 หน้าที่ 10